Mobil akciğer grafiği — yani işyerine gelen mobil röntgen aracında çekilen akciğer filmi — Türkiye’de toz, kimyasal buhar ve yanıcı gaza maruz kalan tüm çalışanlar için zorunlu bir periyodik muayene parçası. Bu rehber, hangi sektörde nasıl uygulandığını, yönetmelik bağlantısını ve fabrika sahasında nasıl organize edildiğini net olarak anlatır.
Nedir, neden zorunlu?
Akciğer grafiği (PA akciğer X-ray) çalışanın akciğerlerinin iki boyutlu radyolojik görüntüsüdür. Erken evrede:
- Pnömokonyoz (toz solunumuna bağlı akciğer hastalığı — silikoz, asbestoz, kömür işçisi pnömokonyozu)
- Tüberküloz (gizli/aktif TBC)
- Akciğer kütleleri / tümörleri
- Plörezi / sıvı toplanmaları
- Mesleki astım komplikasyonları
gibi durumları belirlenebilir. Bu hastalıkların ortak özelliği: erken evrede semptom göstermezler, ama düzenli görüntüleme ile 5-10 yıl önceden yakalanabilirler. Geç teşhis edildiğinde tedavi şansı düşer.
Yasal dayanak — hangi yönetmelik zorunlu kılıyor?
Birden fazla yönetmelik birleşik biçimde zorunluluk getirir:
6331 Sayılı İSG Kanunu + Çalışma Bakanlığı yönetmelikleri
İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği (28.07.2013 / 28721), işverene çalışanların işe giriş ve periyodik sağlık muayenelerini yaptırma yükümlülüğü getirir.
İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personeli Görev Yetki Sorumluluk ve Eğitimleri Yönetmeliği, işyeri hekiminin çalışanın maruz kalacağı risk düzeyine göre periyodik muayene içeriğini belirleyeceğini söyler.
Tozla Mücadele Yönetmeliği
Tozla Mücadele Yönetmeliği (05.11.2013 / 28812) — yasal olarak en açık yönetmeliktir. Madde 8’e göre:
- Toza maruz çalışan kişiler işe başlamadan önce akciğer grafiği + solunum fonksiyon testi (SFT) yaptırılır
- En az yılda bir kez periyodik muayene tekrarlanır
- Maruz kalan toz türüne göre 6 ayda bir sıklığa çıkarılabilir
Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik
Asbest, krom, nikel gibi kanserojen tozlarla çalışan kişiler için akciğer grafiği işten ayrıldıktan sonra bile belirli sürelerle takip edilir (asbest için 30 yıla kadar).
Hangi sektörler için kesin zorunlu?
Aşağıdaki sektörlerde çalışıyorsanız, periyodik akciğer grafiği denetim sebebidir:
| Sektör | Maruziyet türü | Periyodik sıklık |
|---|---|---|
| Maden ve taşocağı | Silika tozu, kömür tozu | 6 ay - 1 yıl |
| İnşaat (özellikle hafriyat, taşcılık) | Silika tozu | 1 yıl |
| Metal döküm ve dövme | Demir, çelik tozu, kaynak dumanı | 1 yıl |
| Kaynak işleri | Kaynak dumanı, mangan, krom | 1 yıl |
| Kimya sanayi | Çözücü buharı, kimyasal aerosolü | 1 yıl |
| Tekstil (özellikle pamuk işleme) | Pamuk tozu (bizinozis riski) | 1 yıl |
| Ahşap / mobilya | Ahşap tozu (kanserojen) | 1 yıl |
| Cam ve seramik | Silika tozu | 6 ay |
| Asbestli alanlarda söküm | Asbest fiber | 6 ay (+ 30 yıl takip) |
| Tütün işleme | Tütün tozu | 1 yıl |
| Tarım (özellikle hayvancılık) | Organik toz, mantar sporu | 1 yıl |
| Lojistik / depo (toz oluşumu olan ürün) | Karışık toz | 1 yıl |
Tehlike sınıfı çok tehlikeli olan tüm işyerleri için işyeri hekiminin değerlendirmesi sonucunda akciğer grafiği planlanması neredeyse standart hale gelir.
Sabit hastane vs. mobil araç — fark ne?
Tarihsel olarak çalışanlar anlaşmalı hastane veya görüntüleme merkezine gönderilirdi. Bu yöntem hâlâ geçerli ama operasyonel olarak ağır:
| Boyut | Sabit hastane | Mobil araç |
|---|---|---|
| İş gücü kaybı | Çalışan başına 2-4 saat | Çalışan başına 5-10 dakika |
| Maliyet | Servis + ücret + yemek | Sahada tek araç ücreti |
| Organizasyon | Randevu kaosu, gelmeyen çalışan | Tek günde tüm kadro |
| Kayıp gün | Yüksek (çalışan gelmezse 0 sonuç) | Düşük (sahada uygulama) |
| Rapor süresi | 1-2 hafta | 3-5 iş günü |
| Görüntü kalitesi | Sabit dijital röntgen — yüksek | Mobil dijital röntgen — yüksek (artık aynı) |
| Radyolog yorumu | Hastane bünyesinde | Mobil servis kendi radyologu |
Mobil aracın geldiği fabrika için süreç şöyledir:
- Saha hazırlığı: mobil araç için ~10 m² düz zemin, elektrik bağlantısı, soyunma için bir oda
- Görüntü çekimi: çalışan başına ortalama 5-7 dakika (soyunma + pozisyon + çekim + giyinme)
- Görüntü kalite kontrolü: araç içinde teknisyen tarafından yapılır, gerekirse tekrar
- Veri aktarımı: dijital görüntüler radyolog merkezine güvenli kanaldan iletilir
- Raporlama: uzman radyolog (göğüs hastalıkları yorumcusu) ortalama 3-5 iş gününde rapor yazar
- Çalışan başına PDF rapor + işveren için toplu liste raporu teslim edilir
ILO Sınıflandırması — radyolog raporunda ne arıyoruz?
Pnömokonyoz şüphesi olan grafilerde radyolog Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) sınıflandırması kullanır. Bu sınıflandırma:
- Küçük opasite kategorisi: 0/0 (normal), 0/1, 1/0, 1/1, 1/2, 2/1, 2/2, 2/3, 3/2, 3/3, 3/+ (en şiddetli)
- Büyük opasite (A/B/C): A = < 1 cm, B = 1-5 cm, C = > 5 cm
- Plöral değişiklikler: kalınlaşma, plaklar
- Görüntü kalite skoru: 1 (mükemmel) — 4 (kabul edilemez)
İşveren olarak radyolog raporunun ILO uyumlu olmasını istemelisiniz. Bu, denetimde ve olası mesleki hastalık tazminat davalarında kanıt değerinde.
Görüntü kalitesi — nelere dikkat?
Mobil aracın görüntü kalitesi son 10 yılda sabit hastanelere yetişti. Yine de doğru kalite için:
- Dijital röntgen cihazı (analog film değil)
- Yüksek kV (110-125 kV) ve düşük mAs — radyasyon dozu minimize edilir
- Çekim sonrası kalite skoru — radyolog 1-2 arası verirse kabul, 3-4 arası tekrar gerekir
- PA pozisyonu standartı (lateral istenirse ek olarak çekilir)
- Radyologun görüntü kalite skorunu rapora yazması zorunlu
Hangi çalışanlar muayene olmamalı?
- Hamile veya hamilelik şüphesi olan kadın çalışan — radyasyon riski
- Son 6 ayda yoğun radyolojik tetkik almış kişi — kümülatif dozu aşmamalı
- Bilinen kontrast madde alerjisi — sadece ileri tetkik için geçerli
Hamile çalışan için akciğer grafiği doğum sonrasına ertelenir, eğer akut tıbbi neden yoksa.
İşveren olarak kayıt yükümlülüğü
Her çalışan için:
- Akciğer grafiği rapor PDF’i çalışan dosyasında saklanır (Çalışma Bakanlığı denetiminde sorulur)
- Toplu rapor / Excel listesi — işyeri hekimi tarafından İSG-KATİP’e işlenir
- Anormal bulgu olan çalışan için ileri tetkik kayıtları (BT, biyopsi, KOAH değerlendirmesi)
- Tüm kayıtlar — çalışanın o işyerinden ayrılmasından sonra da 15 yıl saklanır
- Asbest, krom gibi kanserojen maruziyetli işler için 40 yıl saklama yükümlülüğü vardır
Maliyet — nasıl hesaplanır?
Mobil akciğer grafiği fiyatlandırması genelde çalışan başı veya paket olarak yapılır. Etken değişkenler:
- Çalışan sayısı (toplu indirimler 50+ ve 100+ kademelerde)
- Saha mesafesi (İstanbul ve Kocaeli içi standart fiyat; uzak iller için ek)
- Ek testlerin pakete dahil olup olmadığı (odyometri, SFT, EKG, kan/idrar)
- Aciliyet (standart 3-5 gün, hızlandırılmış 24-48 saat)
Bölgem Akademi olarak ücretlendirmeyi çalışan başı veya paket olarak fakat kalemler şeffaf biçimde sunarız. Soru sormaktan çekinmeyin.
Bölgem Akademi mobil sağlık hizmeti
Bölgem Akademi Mobil Sağlık ile İstanbul ve Kocaeli sahasındaki fabrikalara:
- Dijital röntgen donanımlı mobil sağlık aracı ile saha hizmeti
- ILO uyumlu radyolog raporu (3-5 iş günü içinde)
- Tek günde tüm kadro (200 çalışana kadar)
- Akciğer grafiği + odyometri + SFT + EKG + kan/idrar kombo paket seçeneği
- İSG-KATİP uyumlu rapor formatı
İşyerinize uygun planlama için iletişim sayfamızdan ya da WhatsApp’tan ulaşabilirsiniz.
Resmi kaynaklar
Eğitim veya danışmanlık mı arıyorsunuz?
Bölgem Akademi olarak İstanbul ve Kocaeli'nde Bakanlık onaylı eğitim, danışmanlık ve mobil sağlık hizmetleri veriyoruz.
