Boya, çözücü, asit, baz, yapıştırıcı, temizlik kimyasalı — kimyasal maddelerle çalışılmayan bir işyeri neredeyse yoktur. Ancak risk düzeyleri çok farklıdır. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (12 Ağustos 2013), bu farklılığın nasıl yönetileceğini belirler.

Yönetmelik sadece kimya sektörü için değil, kimyasal kullanan, depolayan veya taşıyan her işyeri için bağlayıcıdır.

Yönetmelik kimleri kapsar?

Yönetmelik aşağıdakiler için bağlayıcıdır:

  • Tehlikeli kimyasal madde üreten, depolayan, kullanan, taşıyan her işyeri
  • Kimyasalın yan ürün veya atık olarak ortaya çıktığı işyerleri (kaynak dumanı, dizel egzozu, ahşap tozu dahil)
  • Solunabilir kristal silika gibi proses kaynaklı tehlikeli toz üreten işler

Pratikte; matbaa, dökümhane, atölye, plastik enjeksiyon, gıda üretimi, otomotiv, tekstil boya da yönetmelik kapsamındadır.

Güvenlik Bilgi Formu (GBF / SDS)

Her tehlikeli kimyasal için tedarikçi tarafından verilen 16 bölümlük Güvenlik Bilgi Formu (Material Safety Data Sheet — MSDS / Safety Data Sheet — SDS) bulundurulmalıdır. GBF içerikleri:

  1. Madde/karışım ve şirket bilgileri
  2. Zararlılık tanımlanması
  3. Bileşim/bileşenler hakkında bilgi
  4. İlkyardım önlemleri
  5. Yangınla mücadele önlemleri
  6. Kaza sonucu yayılma önlemleri
  7. Elleçleme ve depolama
  8. Maruz kalma kontrolleri / KKD
  9. Fiziksel ve kimyasal özellikler
  10. Kararlılık ve tepkime
  11. Toksikolojik bilgi
  12. Ekolojik bilgi
  13. Bertaraf bilgileri
  14. Taşımacılık
  15. Mevzuat bilgileri
  16. Diğer bilgiler

GBF, Türkçe ve güncel olmak zorundadır. Eski formlu, İngilizce ya da PDF ekran kayıtsız ortamda denetimde geçerli sayılmaz.

Sınır değerler (OEL)

Yönetmelik ekinde tehlikeli kimyasalların mesleki maruziyet sınır değerleri (TWA, STEL) listelenir:

  • TWA (8 saatlik ortalama): Çalışanın bir vardiya boyunca maruz kalabileceği üst sınır
  • STEL (15 dakikalık kısa süreli): Kısa süreli pik maruziyet sınırı

Bu değerlerin aşılıp aşılmadığını ölçümle tespit etmek işverenin yükümlülüğüdür. Ölçümler yetkilendirilmiş laboratuvarlar tarafından yapılır.

Kontrol hiyerarşisi

Yönetmelik, kimyasal riskleri kontrol için belirli bir öncelik sırası öngörür:

  1. İkame (substitution): Tehlikeli kimyasal, daha az tehlikeli bir alternatifle değiştirilebilir mi?
  2. Mühendislik kontrolleri: Kapalı süreç, lokal havalandırma, yerel emiş, otomasyon
  3. İdari kontroller: Sınırlı erişim, rotasyon, çalışma süresi azaltımı
  4. Kişisel koruyucu donanım: Son çare olarak — solunum koruyucu, eldiven, gözlük

Sahada en yaygın hata: ilk üç adım atlanıp doğrudan KKD’ye geçilmesi. KKD doğru uygulansa bile, kaynaktan azaltma kadar güvenli değildir.

Maruziyet değerlendirmesi

Tehlikeli kimyasalla çalışan her işyeri için risk değerlendirmesi zorunludur. Bu değerlendirme;

  • Kimyasalın özelliklerini
  • Maruziyet yollarını (solunum, deri, ağız)
  • Miktar ve süreyi
  • Çalışan sayısını ve özellikle hassas grupları (gebe, genç)
  • Mevcut kontrol önlemlerini

incelemelidir. Değerlendirme belgelenmeli ve periyodik olarak güncellenmelidir.

Sağlık gözetimi

Belirli kimyasallarla çalışanlar için özel periyodik muayene gereklidir. Örneğin:

  • Kurşunla çalışanlarda kan kurşun düzeyi ölçümü
  • Solventlerle çalışanlarda karaciğer fonksiyon testleri
  • Asbestle çalışanlarda akciğer grafiği ve solunum fonksiyon testleri
  • İzosiyanatla çalışanlarda spirometre takibi

İşyeri hekimi, sağlık gözetiminin sıklığını GBF ve maruziyet bilgisine göre belirler.

Etiketleme ve depolama

Kimyasallar:

  • CLP uyumlu etiketle (piktogram, sinyal kelime, H ifadeleri) işaretlenmeli
  • Uyumlu kimyasal gruplarına göre ayrı depolanmalı (asit + baz, oksidan + yanıcı asla bir arada olmaz)
  • Havalandırılmış ve yangına dayanıklı mekanlarda saklanmalı
  • Dökülme havuzu ve acil duş/göz duşu ile donatılmalı

Yaptırım

Yönetmelik gereklerinin yerine getirilmemesi 6331 sayılı Kanun kapsamında idari para cezasına tabidir. Sınır değer aşımı veya uygun KKD/havalandırma olmadan çalışan personelin meslek hastalığı geliştirmesi durumunda, işverenin tam kusurlu sayılması olağandır.

Bölgem’in tavsiyesi

Kimyasal yönetimini “GBF dosyası + KKD dolabı” olarak değil, kaynaktan-çalışana kadar olan akışın kontrolü olarak kurun. İlk yapılması gereken adım, kullanılan kimyasalların envanteri: hangi kimyasaldan ne kadar, nerede, kimler tarafından kullanılıyor? Bu liste netleştiğinde, hangilerinin ikame edilebileceği, hangilerinin mühendislik kontrolü gerektirdiği kendiliğinden ortaya çıkar.

Resmi kaynak